Gumalaysay Bisaya

Ang Sinugdanan Sa Kalubihan

2009-03-11T21:16:00.000-07:00

Sinulat ni Lubi Kalubihan

Ang Kaamgohan nga dili angay hikalimtan ang akong Inahan,
ang atong Inahang Tingog (Mother Tongue), mao ang sinugdanan.

Tinuod kini nga kaamgohan daw gadilaab nga kalayo sa kahiladman, ang mataptan sa kahimatngonan mahigmata gikan sa pagkahinanok, ug ang nahigmata na magsiga na ang mata :-) Magsige na pod og pamukaw sa mga higala nga nahikatulog pa ug modapit kanila sa pagsulod sa Kalubihan.

Importante ang himan sa dagitwanang sa pagpakaylap sa kaamgohan. Kon unsa ang talimbigit (internet), gambalay kini sa panaglambigit kun kalambigitan, tukma gyod nga himan alang sa tumong sa Kalubihan, ang pakiglambigit sa mga Bisaya, diha sa paggamit sa Lunsayng Binisaya. Nunot sa kalamboan sa talimbigit, migamit kita sa prinsipyo sa ikaduhang henerasyon sa gambalayan (www2), diin ang matag usa dili lang magbasa o moduaw sa balayan sama niadtong www1, apan karon siya tigmugna usab, tigsulat, tighimo, tigpanindot, tigtaod og mga kanta, salida ug uban pa. Sa English pa, 'inter-active' ang world wide web 2. Gani ang pagbutho sa mga Social network, sama sa Ning.com timailhan gyod sa bag-ong henerasyon sa gambalayan (www) nga pangmasa gyod, pangkatawhan. Ikaw mismo, mahimong makiglambigit sa tanang tawo sa tanang sulok sa kalibotan. Dili sama kaniadto, ang mga institusyon kun korporasyon lamang ang gadala sa mga pamantalaan, pasalida, patigayon, pangpolitika, pangkultura ug uban pa. Karon, si bisan kinsa, mahimong moapil na.

Gi-apply pod nato ang prinsipyo sa subsidiarity, sa pagtugyan sa gahom kun responsibilidad. Giila ang gahom diha sa matag usa ug gidasig siya sa pagdumala o pagpaningkamot sa pagpalambo sa iyang kaugalingon duyog sa pagpalambo sa atong katuyoan, sa pagpakaylap sa Kalubihan.

Sa laktod, lintonganay (essence) sa Kalubihan ang matag tawo nga Bisaya, ang matag silingan, ang matag miembro, ug sa tanang nahigugma sa Bisaya. Siya ang labaw sa tanan nga mahinungdanon, siya ang sentro sa binayloay, siya ang bida. Ang Kalubihan alang kaniya, sa iyang kalingawan ug kalipay, sa iyang kalamboan duyog sa pagpalambo sa iyang kaugalingong pinulongan ug tanaman.

Sekreto kini sa kalipay, tinuod nga malipayon ang tawo nga moapil ug motabang sa pagpalambo sa iyang kaugalingong tanaman (kultura) ug pinulongan. Malipayon siya nga gabudlay alang sa pagpalambo sa mas malangkubon pa kay sa iyang indibidwal nga kaugalingon lamang, kon apilon niya sa pagpalambo ang iyang kinatibuk-ang katilingban. Malipayon siya nga nagdumdom sa iyang Inahang Dila, una sa tanan.

Sa mga Bisaya, importante usab ang higala ug panaghigalaay, mao nga molambo ang Kalubihan tungod kay ginatagad ang kahigalaan, ang pakig-uban kanila.

Ang mga Bisaya, mahiligon usab sa binayloay ug sa pakigtabi, mao nga gitagaan og importansiya ang himan ug luna sa pakigtabi. Bahala'g unsay itabi, basta Binisaya.

'Inclusive', madawaton ug maabi-abihon ang Kalubihan diha sa tanang Bisaya ug sa tanang mahigugmaon sa Bisaya, kay ang kalubihan iya sa tanang Bisaya. Ato ni nga Kalubihan, kalubihan sa atong Kaliwat Bisaya.

Nagduyog ang tawo ug ang iyang himan diha sa ebolusyon kun kalamboan, mao nga gatuon ta sa bag-ong (modernong) kahimanan sa dagitwanang (cyberspace). Mao nga aduna tay hugpong nga DagitBisdak, nga maoy manguna sa pagdiskubre og mga himan nga mapuslan. Mao nga gatinudloay kita sa atong mga nadiskubrehan nga pamaagi sa pagdumala o sa pagpahapsay sa Kalubihan. Kitang tanan gatuon, gatambayayong. Ginadasig ang matag usa sa pagsalig ug pagtuo sa iyang kaugalingong katakos sa pagtuon. Pinaagi sa paningkamot (hands on trial and error) matun-an ug ma-master niya ang kahimanan nga mapuslan niya.

Tumong sad nato nga ma-Agalon (ma-master) ta sa atong kaugalingong pinulongan, aron dili ta 'ulipon' og pangisip bisan diha sa kaugalingon. Agalon ta. Dili ulipon. Duna tay, ato. Mag-inato ta aron dili ta mawad-an og ato. Sa atong gipangandoy nga kaugalingong kalamboan, apil gyod ang kalamboan sa kaugalingong pinulongan. Ang atong Inahang Pinulongan, dili angay hikalimtan.

Buhing sukaranan sa Kalubihan ang prinsipyo sa kaangayan ug kadaiyahan. Angay-angayon gyod aron dili mayabag. Bisan unsa ang imong instrumento sa musika, bisan nagkadaiya apan diha sa ka-angayan (harmony)magkahiusa kita. Buhi ang prinsipyo sa kadaiyahan (diversity) kay mao ni ang estratehiya sa pagtunhay (survival) sa kinabuhi. Ang paglahutay sa kinabuhi anaa sa iyang kadaiyahan, kon magkadaot ug magkaut-ot na ang kadaiyahan, mameligro na ang kinabuhi sa kalibotan. Ituboy gyod ang kadaiyahan, dili kini kahadlokan, inay pasalamatan kay kini ang kinaiya sa malamboon nga kinabuhi sa kinaiyahan. Ang talagsaon (unique) nga kontribusyon sa matag usa maoy gabulahan sa kinabuhi ug kadaiyahan sa atong Kalubihan.

Ang mga prinsipyo sa Kalubihan gasubay pod sa atong nailhan nga lamdanan (inspirasyon) sa kinabuhi, sa kinaiyahan, sa malangkubon nga kalamboan, ug sa misteryo sa gugma ug kagawasan nga nagpaluyo niining tanan.

Sa Kalubihan adunay kalingawan. May kalipay ug ka-lingaw ang taga-Kalubihan. Ang unang kalipay niya, mao ang pagtagamtam ug pagtuboy sa kaugalingong pinulongan.

Ang sistema sa kaugalingong pinulongan giisip nga sama sa kaugalingong lawas, mao nga motuon o mokaon kita og mga langyawng pulong, apan ato gyod nga usapon, tunlon, hilison aron mapuslan sa kaugalingong lawas, mohimsog kini, ug molambo pa gyod. Mao nga padayon ta sa paghilis sa langyawng pulong diha sa paghubad niini ngadto sa Binisaya. Sa ingon, ang Binisaya mohimsog og molambo sa hinay-hinay.

Ang pinulongang Bisaya, maoy halad kun kontribusyon sa mga Bisaya ngadto sa kalibotan, kay ang pinulongan 'bahandi' sa katawhan sa kalibotan. Kinsa man diay ang modalit sa bahandianong pinulongan nga Binisaya ngadto sa katawhan sa kalibotan isip kontribusyon sa kadaiyahan sa pinulongan ug tanaman sa kalibotan? Di ba ang mga Bisaya? Bisaya gyod! Way lain. Ang mga Bisaya gyod ang makahalad niini. Bisaya gyod ang makahalad sa iyang kaugalingong hiyas.

Daghan pa tingali hinungdan nganong miturok ug milipang kining Kalubihan, kon giunsa pagsugod? Gasugod uyamot sa kaugalingon. Kaugalingon ang sukaran, kaugalingon ang tugkaran. Sa kaugalingon sa tawong Bisaya magsugod. Molambo lang gyod ning Kalubihan, tungod kay nagkadaghan ang nahigugma sa kaugalingong pinulongan, unya malipay ug malingaw sad nga makahimamat ug makaamgo sa kamahinungdanon sa kaugalingong pinulongan. Morag tuba ug butong sa kahumot, makahubog sa kalami. :-)

Ang simbolo sa Kalubihan, angayan sad kay nakaila ta, nakasinati ta, nagpuyo ta taliwala sa mga kalubihan sa atong Yuta, sa Nasod Pilipinas. Paborito nga punoan ang lubi, kay nagsimbolo kini sa abundang kinabuhi, sa kaharuhay sa banika, sa pagbarog diha sa kaugalingong Yuta, sa pagpangawaykaway sa mga mga dahon sa lubi ngadto sa lumalabay nga panganod, sa paglipay sa mga pala-inom og butong ug tuba, lakip na'ng mga tamsi nga mahubog sad biya, misaliring sa paglupad-lupad. :-)

Adunay sugilanon niini, matod pa, nailo ang mga gagmayng bata sa pagkamatay sa ilang inahan, apan diha sa iyang lubnganan, adunay miturok, migitib nga tanom ug mitaas ang punoan, ug halos tanang kabahin niini mapuslan. Makaon ang iyang unod, mainom ang iyang butong, makatagbaw sama sa undanon nga dughan sa inahan.

Bitaw. Ang Kalubihan igo pa lang nagsugod. Kapin 13 ka milyon ang mga Bisaya, apan kapin gatos pa lang ang atong silingan sa Kalubihan. Padayon ta sa pagpangita ug pagdapit sa mga Bisaya, sa pakighigala ug pakiglambigit sa tanan kanila. Diha sa kalambigitan moturok ang pagtinabangay ug pagtambayayong alang sa nagkadaiyang tumong, ubos sa panglantaw sa Kalubihan, sa malangkubong katuyoan sa pagpalambo sa kaugalingon duyog sa kalamboan sa kaugalingong pinulongan ug tanaman, sa kalibotan Lunsayng Binisaya.

Ang pinulongan maoy naglahi nato sa ubang mga hayop. Tuod kitang tanan mananap nga galibot-libot niining pisikal nga kalibotan, apan gawas niini adunay laing kalibotan nga ginatuyokan ang mga tawo, kay sila gapuyo usab diha sa kalibotan sa ilang pinulongan, sa simbolo ug kahulogan. Kapin 6 ka libo ang pinulongan sa atong Kalibotan. Kining pisikal nga Kalibotan, may daghan ug nagkadaiya nga kulturanhong kalibotan. Ingon ana kanindot ang kinabuhi. Ingon ana katahom ang kalibotan sa kadaiyahan. Ituboy nato ang kadaiyahan sa kinabuhi.

Karon, subo lang palandungon nga paspas ang pagkahanaw sa mga lumadnong pinulongan. Daghan ang paspas nga nagkaut-ot, nagbitay sa bung-aw(cliff) sa pagkapuo o nalubong na sa kalimot. Dili unta mahanaw ang Binisaya, kay gitagna ra ba nga mawala kini sulod sa 100 ka tuig uban sa 50% hangtod 90% sa mga pinulongan sa kalibotan, apan tungod kay ang mga Bisaya dili mouyon nga mawagtang ang atong Inahang Pulong, gabudlay kita sa inadlaw-adlaw sa pag-ugmad niini, sa paggamit sa kaugalingong dila.
Kaugalingong dila ang atong itagamtam sa parat-parat ug lami-lami nga mga lamas sa kinabuhi.

Hinaot mokaylap pa gyod ang atong pinulongan, hinaot nga molapad pa gyod ang Kalubihan, mokaylap ang kalambigitan network)sa mga Bisaya aron modaghan kita nga mogamit, mosulti ug mosulat niini.

Bulahan gyod ang Bisaya nga pinulongan, kay nagkadaghan ang gamanggad ug gahalad sa paghigugma ug gasulat kaniya. Mao gyod ang tumong sa Kalubihan, nga modaghan ang mga Bisaya nga mag-inato, mag Binisaya, ug moila dungog sa kaugalingong kailhanan, sa pagkaBisaya.

Padak-on nato ang Kalubihan. Ipakaylap ta ang kalambigitan sa mga Bisaya. Padayon ta sa pagpalapad sa kalibotan Lunsayng Binisaya. Padayon ta sa paglabyog-labyog sa duyan sa atong budaya (sibilisasyon). Atong ipalanog ang Tingog Bisaya sa tibuok kalibotan. Atong ipalanog ang dungog sa atong Kaliwat. Tingog Bisaya!

Way Pako Nga Gugma

2009-03-11T09:55:00.001-07:00

Gamhanan ang pinulongan, kay kini mao ang kalibotan, ang nagkadaiyang panglantaw sa kinabuhi, nga pagbati, mga sugilanon ug kasaysayan, tanan
galupad tungod sa mga pako sa pinulongan.

Apan ang pinulongan, mga titik, mga pulong, nga tudling-pulong lamang. Ug kining mga butanga, igo lang malitok aron ang hangin nga mogawas sa dughan, mahulma og tingog nga masabtan isip may kahulogan. Kining mga butanga sa pinulongan mao ang hangin, mao ang pako nga magpalupad ug magpatugpa sa kahulogan.

Kon way pinulongan, sama lang pod sa langgam nga way balahibo, walay pako. Luoy kaayo. Dili ka lupad ang imahinasyon sa tawo, dili niya ikahinabi ang iyang higala, dili niya masulti-an ang iyang hinigugma, 'Gihigugma ko ikaw'.

Apan dili biya gyod niya estoryahon ang gugma, kay ang pak-an nga pulong, usa ka pulong lamang, sulti lamang. Ang gugma dili pulong. Kay ang pulong may limitasyon. Ang pulong himan lamang. May pulos, apan may utlanan, dili siya kinahanglan sa lawak katulgan. Gani sama sa himan sa kusina, ang pinulongan sama sa kutsilyo, kon magdigamo, arang gamiton gyod. Apan nungka magbitbit og kutsilyo sa kwarto, sa takna sa pagpahulay, sa hinanok nga pagkatulog. (Gawas kon may kahadlok nga kamangon sa amo, maong tinipigan ilalom sa unlan ang kutsilyo). Gawas kon naa sa kusina, dili kinahanglang mogamit og kutsilyo. Ingon ana sad ang gamit sa pinulongan, kon sa hunahuna, maayo apan may kinutoban. Uroy, dili angay maghunahuna, sa takna sa pagkatulog. Ang himan angayng ibutang, dili dal-on sa lawak nga pahulayan.

Kon ang himan nga hunahuna o pinulongan dili moundang, dili kanimo mohatag og higayon sa pagpahulay, nan unsa na ni, ang himan ba ang amo o ang tawo? Siya nay magbuot?

Ang tawo mas dako pa kay sa iyang himan. Siya unta ang magbuot, dili ang iyang hunahuna. Ang tawo, mas dako pa sa iyang pinulongan, sa iyang hunahuna, sa iyang himan. May pulos tuod ang hunahuna, apan kon kini na ang manghawod, makabuang.

Mao nga ang tinuod, duna pay labing nindot kay sa pinulongan. Nasayod niini ang naghigugmaay nga nagasalo sa ilang gugma. Unsa kining gahoma? Ang pagtan-aw ug ang pagpaminaw gamhanan pa kay sa bisan unsang pinulongan. Gahom ang pagtan-aw ug ang pagpaminaw. Milagro daw kini. Kay ikaw gyod ang gapaminaw, ikaw ang gatan-aw. Dili ang himan, dili ang usa ka butang, apan ang tawo gyod nga anaa dinha, nanimuyo, nagmatngon, naniid, nagatan-aw.

Tan-aw lang. Tan-awon kon unsay mahitabo. Sama lang sa pagpasiga sa suga, tanang kangitngit mawala. Maayo pa pasiga-on ang kahimatngonan diha sa kaugalingon kay sa makigbugno sa tanang kangitngit sulod sa kahiladman. Maayo pa ni kay sa makiglayog sa mga tinagoan luyo sa kagahapon, maayo pa ni kay sa maghandom sa ugma nga gidag-om, maayo pa ni ang pagtan-aw lamang.

Gani, ang mga Bisaya, kon adunay bulohaton moingon dayon, "Tan-awa ha?" ,"Akong tan-awon".
Luyo niining pulonga, anaa ang gahom sa tawo, ang gahom sa pagtan-aw. Labi na kon ang sigeng tan-awon mao ang kaugalingon, ang gininhawa, ang tanang gimok sa kahiladman ug ang mga kasikas sa palibot, milagro ang mahitabo. Milagro sa tawo. Dili kasikas sa hunahuna sa himan kun butang.

Tan-aw ug paminaw, duha ka pako nga labaw pa sa pak-an nga pinulongan, kay ang pinulongan adunay utlanan, apan ang pagtan-aw ug pagpaminaw, wala pa gidungog ang iyang utlanan. Tingali ang lupad niini moabot sa langit.

Maayo man ang pinulongan, daw pako sa langgam. Tingali ang pagtan-aw ug pagpaminaw, sama sa pako sa Anghel. Matahom nga Lucifer, nagsud-ong sa Himaya sa Gamhanan. Unsa kaha ang iyang gihunahuna, nganong nahagbong man siya gikan sa langit paingon sa impyerno? Garbo? Ang hunahuna, garboso?

Ang mga Bisaya kabalo ani, kay moingon man dayon, "Unsay hunahuna nimo sa imong kaugalingon?" Unsay tan-aw nimo sa imong kaugalingon? Kon adunay paghukom, dili na ni tan-aw lang. Hunahuna na. Hukom na. Pinulongan na. May garbo na. May nasulod na. Dili na tan-aw lamang, hunahuna na.

Ang tan-aw gyod diay, dili butang, dili pako. Sa ato pa, ang pagtan-aw, dili pako sa langgam, dili pako sa anghel. Ang pagtan-aw mao ang langit, ang hawan sa kawanangan. Diha sa kawanangan ug kalangitan nagtuyok ang kalibotan. Way utlanan. Way kahangtoran. Way paghukom. Tan-aw lang. Paminaw lang. Tan-awa lang ang hinigugma. Paminawa lang siya. Labaw sa tanan, tan-awa ug paminawa ang nahigugma, ikaw nga may gugma, may kahimatngonan nga gatan-aw, gapaminaw. Kay ikaw, way lain, ikaw na gud na. Tan-aw!

Nunot sa Martsa sa Kabag-ohan Subay sa Dalang Pederal

2009-03-02T06:50:00.000-08:00

Ni OMAR KHALID

Bisaya Magazine

Metro Manila, Sept. 24, 2008

ANG martsa sa bag-ong panahon nagpadayon sa pagdis-og. Kon danghag ang
tigduso sa ligid sa usa ka nasod, magpabiling di kaibot sa nabalhogang
libaong ang karwahe. Mga nasod sa Uropa sama sa Belgium ug Alemanya
kinsa
nailhan nang nag-una sa politika ug ekonomiya malamposong mingtubag sa
hagit. Bisan gani sa Asya, ubay-ubay na sa mga nasod ang mingkuyog sa
parada. Ug kon maghisgot gani tag kusganong nasod, dili mahimong
makalimtan
ang Amerika. Ug kon mangutana ta unsay ilang kapanagsamahan, mahimong
daghan
kitag tubag. Apan ang labing seguro, silang tanan nanagbaton og
susamang
sistema. Pederal.

Sa Pilipinas, usa ka tawo ang milantaw sa sistemang pederal ingon nga
epektibong tubag sa hagit nga giatubang niining linghod natong
Republika.
Estranyo pa ang pulong "pederal" sa katawhan, daan na siyang naghat-ad
sa
mga plano ug hinay-hinayng gipaila sa katawhan. Sama sa gipaabot,
daghan ang
nahikugang ug wala motuo sa kabalido sa maong sugyot. Apan ang mga
panghitabo sa kasamtangang kasaysayan nagpugos niadtong wala manuo sa
paghatag sa pederalisasyon og ikaduhang konsiderasyon.

Siya si Senador Aquilino "Nene" Pimentel. Bisyonaryo. Senador sa
katawhan.
Abagang kaagbayan. Ug nag-unang proponente sa pederalisasyon sa
Pilipinas.

Pisot pa ko sa tuig 1982, nahimugso na sa maong tuig ang mithi sa
pederalisasyon ubos sa pagpangamahan sa de kalibreng senador (mayor pa
si
Nene sa maong panahon sa Dakbayan sa Cagayan de Oro). Ang Partidong
PDP-Laban, diin si Nene usa ka sakop, maoy kinaunhang nag-esposar sa
maong
lakang. Ug misunod na niini ang makutas nga pagbaklay aron ang
pederalisasyon mahimong kabahin sa publikong diskurso ug hisgot-
hisgot.

SEPTIYEMBRE 10, 2008, nagpatawag ang Senado og usa ka *hearing* aron
kolektahon ang kabana sa publiko. Ang Senate Committee on
Constitutional
Amendments maoy tanberino sa maong pagdungog ubos sa katagsiyahan ni
Senador
Dick Gordon. Nanambong usab sila si Sen. Loren Legarda, Sen. Edgardo
Angara,
Sen. Juan Ponce Enrile ug mismo ang proponente sa pederalismo nga si
Sen.
Nene Pimentel. Mitambong usab si Sen. Migz Zubiri pero igo lang
nakapanghuy-ab og kausa, morag aso, mikalit lag kawala sa usa ko ka
pagpamilok (haskang anugona sa akong boto kang Halangdong Senador
Migz,
aydol pa ra ba nako ni siya).

Lainlaing sektor sa katilingban ang minghatag sa ilang kolektibong
baroganan. Wa magkulang ang lainlaing katilingban (mga grupo sa
pundok-etniko, Kamusliman, ug propesyonal nga hugpong) sa pagpadala sa
ilang
mga representante. Apil sa nanambong ang mga nanag-adbokar sa
pinulongan
(sama sa Solfed, Dila, ug kita sa publikasyong Bisaya isip tigpaniid),
sektor sa OFW, ug daghan pang uban.

Agig pagrepaso sa tanan (sanglit kadaghan na kini niya ikapasabot),
gipresentar ni Senador Nene Pimentel ang iyang sugyot pinaagi sa
*power
point presentation * sa nabantog nga Senate Resolution No. 10. Yano
lang ang
katuyoan sa Pederalisasyon: pagpalanay lamang sa gahom politikanhon ug
ekonomikanhon sa tibuok nasod. Sa sugyot niyang napulog usa (11) ka
sentro
sa kalamboan nga pagatawgog pederal nga estado, ang katawhan makabaton
og
haduol nga gahom sa kagamhanan. Ang Metro Manila himoon nang Federal
Administrative Region sama sa kahimtang sa Washington, D.C. sa
Amerika.

Kini sukwahi sa kasamtangang sistema nga ang Metro Manila lamang ang
matawag
nga labing gamhanan kay siya ra man ang sentro. Ang nahitabong
kauyamot sa
atong mga kahilitan, bisan pa sa ilang potensiyal sa kalamboan, dayag
na
lang nga nahikalimtan. Gihimong ehemplo ni Pimentel ang yanong
pangindahay
sa mga Ozamiznon nga ang ilang tugpahanan kainatan unta og 200 metros.
Ambot
nahubsan na lang tingalig laway ang taga didtong dapita kay ang damgo
nilang
dugang nga *runway* (pila ra god untay 200 metros), usa lang diay ka
dagaw
sa kaisipan.

Apan gitataw ni Pimentel nga ang pagbahin ngadto sa onse ka estado,
gihimo
niyang arbitraryo aron mismo ang katawhan maoy angay modesidir. Lakip
ang
mga utlanan sa matag estado, wala niya kini seradoa. Nagpasabot nga
mahimo
kining hisgotan sa laing mga konsultasyon. Sa laktod nga pagkasulti,
ideya
lamang ang iyang gihanyag ug mahimo pang ituno sa unsay gustong awit
sa
kadaghanan. Angay natong bantayan nga ang paglangkob ngadto sa usa ka
pederal nga estado sa lainlaing lalawigan mag-agad sab sa kultural,
historikal, ug politikal ug bisan gani pinulongan nga kapanagsamahan
sa
dapit.

Gisugyot usab ni Pimentel nga ang tulo ka sanga sa kagamhan
(Ehekutibo,
Lehislatura, ug Hudikatura) ikatag sa Luzon, Visayas, ug Mindanao.
Kini
pinasibo sa prinsipyo nga ang katawhan mobatyag lamang nga sila ubos
sa
pag-amuma sa maong kagamhanan, kon mismo ang maong kagamhanan anaa
lang sa
ilang nataran. Gani, aron kahatagan og luna ang kulturang Muslim,
gisugyot
niya nga ang mga kaso nga naglambigit sa Muslim batok Muslim husayon
usab sa
korteng Islamic apan ubos sa superbisyon sa Hataas nga Hukmanan.

Laing sugyot mao ang pagbaton og unom ka senador sa matag estado. Kini
lain
na usab nga lakang aron matuman ang mithi sa katawhan nga sila
marepresentahan sa politikal nga panaghisgot. Gani, gisugyot sab niya
nga
may representasyon usab sa Senado ang mga igsoon tang OFW. Sa ilang
natabang
pagpakagay sa panudlanan sa nasod pinaagi sa ilang *remittances*,
dayag na
lang angay silang hatagan og tingog.

Hinuon, dili bag-o kining pagbaton og daghang magbabalaod kay mao na
usab
kini ang giusar sa ubang kanasoran. Sa Pilipinas nga aduna nay 90
milyones
ka lungsoranon, ang 24 ka senador kulang kaayo.

Sa pagbahin usab sa panalapi, gipanghimug-atan ni Senador Pimentel ang
kamahinungdanon sa kalamboang rural, busa, angay lang moangkon og
pahat sa
buaya ang onse ka estadong pederal. Sa iyang *sharing scheme*, 80% ang
mahiadto sa mga estado ug 20% lamang ang alang sa kagamhanang sentral.
Nganong baynte na lang? Sanglit ang pagpalambo sa kabanikanhan dili na
man
mao ang nag-unang obligasyon sa kagamhanang sentral. Mao na man lay
mahibiling kaakohan sa nasodnong kagamhanan ang mga kabanang may labot
ang
interes sa nasod apil na niini ang gahin alang sa kapolisang pederal
ug sa
pangangkon sa kontrobersiyal nga mga teritoryo.

Ang atong nahisgotan mga tinagsip lamang sa kaayohan nga ikadulot
niining
sistemang pederal. Wala pa gani nato maapil og hisgot ang posibilidad
sa
kasulbaran unya sa kagubot sa Mindanao nga gibuhisan nag daghang
kinabuhi.
Matod sa usa ka Muslim nga mitambong sab sa pagdungog, ang tinuod nga
damgo
sa mga Muslim mao nga sila ilhon sa ilang pagka sila. Ang paggamit sa
kusog,
usa lamang ka artipisyal nga solusyon.

Kon ang pederalisasyon dili man ing pinal nga solusyon, labing menos,
kini
ang labing makataronganon nga solusyon kay gibase man sa rason ug
kait-on.
Daghang eskuylahan sa ideya ang mingtumaw nga dili kini ang sulbad.
Tinuod
nga dili kini ang sulbad. Ang sistema dili mao ang molihok kondili
kita lang
gihapong katawhan isip mahinungdanong materyales ug, sa samang
higayon,
lumilihok sa pagpanday sa barko nga gitawag tag Pilipinas. Apan maayo
na
lang nga pinaagi sa pederalismo, mamugna nato ang palibot nga
makaaghat sa
paborableng panglihok paingon sa kaayohan sa tanan sinandig sa
moralidad sa
hustiya ug kaangayan.

Ang martsa sa pederal nga Pilipinas usa ka nauwahing lakang. Unta
kaniadto
pa ni aron nag-ani na ta karon sa resulta. Wa tay labot sa pamolitika
sa
atong nasodnong mga lider. Ingon sa di na ko kapaabot nga moliwas pa
ang
2010. Kon nahadlok ta nga sakyan ning maong sugyot sa pipila nga
naghunahuna
nga lugwayan ang ilang termino, nan, ang kahadlok ra sab nato maoy
mopatay
sa atong ugma. —

*Subhead*:

Kon nahadlok ta nga sakyan ning maong sugyot sa pipila nga naghunahuna
nga
lugwayan ang ilang termino, nan, ang kahadlok ra sab nato maoy mopatay
sa
atong ugma.

*Captions*:

Sen. Pimentel

Si Dr. Jose "Pepe" Abueva, kanhi presidente sa UP ug *chairman* sa
Constitutional Commission, mipaambit sa iyang kabana atol sa maong
*Senate
hearing*.

Si Atty. Manuel Lino G. Faelnar, * co-founder* sa DILA, misugyot sa
pag-amendar sa *language policy* nga nakaingon sa inanayng
pagpangamatay sa
gagmayng lengguwahe sa nasod.

*Power point presentation* ni Sen. Pimentel sa kinaunahang *Senate
hearing*sa Reso. 10.

Si Prof. Fred S. Cabuang (kinadaplinan sa tuo), mipahayag usab sa
iyang mga
sugyot sa kausaban. Tupad niya sila si Atty. Carlos Serapio ug Atty.
Manny
Faelnar.

Dr. Jose Eduardo Dacudao, presidente sa SOLFED, mipalanog sa iyang
*concern*sa gagmayng pinulongan ug katawhan sa kabanikanhan.

Batok sa Burit, Hala Bira!

2009-03-02T04:56:00.001-08:00

Mga kauban:

Ang mosunod mao'y unod sa akong lindog "Pungko-pungko"
nga ipatik sa SuperBalita ugma puhon. Giulohan kini og

"Batok sa Burit, Hala Bira!" Gilakip dinhi ang
nahagdaw nakong mga bulawanong huna-huna dinhi sa
atong e-group:

Yawit diri, yawyaw didto. Nag- alintabo ang mga
dila, naglagaak kabahin sa politikanhong kaguliyang
karon nga kuyaw mosantop sa nasudnong pagkabu-ak. Dili
lang laban kun batok kang Gloria Arroyo ang hilisgutan
karon. Anaa pud ang mitumaw nga laraw sa mga B isaya
nga magpalahi sa Pilipinas aron matukod ang Republika
sa mga Bisdak.
Samtang naa'y nagpustaanay kon molungtad o
matagak ba si Arroyo atubang sa bag-ong hagit sa iyang
pamunoan, ang mga panahom gaan pud kaayo nga
nangatagak. Wala'y kalainan sa mga sensiyo nga
gibuhi-an sa hantak. Dili ba ginaingon man pud nga
naa'y duha ka kilid ang usa ka sensiyo? Ug samtang ang
katin-awan nunot kamatuoran padayon nga hanap kay
halayo sa panan-aw, usa ka hagit ang gitangag niining
panultihon: "Ang tawo nga walay pakisusi, walay
katungod nga mosulti."
Sa pag-aninaw nga mipakisaw sa ilang mga
pangutana, ang akong mga kaubanan sa
bisaya@yahoogroups.com takos nga milagbas sa duha ka
nanag-atbang nga tampi sa sapa-sapa sa gitawag nga
"partisan politics" samtang ilang gipalawig ang ilang
mga hunahuna. Ania ang mga tipaka sa mga pangagpas
nilang Edgar Godin, Gulyat, ug Arsikoy. Butikaw,
butikaw. Ug ang ilang natugkad labing lawom kon itandi
sa tigmo sa ukoy.
Matud pa ni Edgar Godin, editor sa basahong
Bisaya: "Ang tanan pulos nangandoy og gahum nga anaa
sa palasyo. Ug bisan pa man nga may bag-ong lider nga
motumaw, dili gayod kita makalaom og kahiusahan kay
ang taga pikas mangita man gayog paagi nga makasablig
og buling sa anaa sa poder.Hangtod nga dili mausab ang
sistema, pabilin kitang magkabahin-bahin. Ang
pangurakot migamot ug nahimo nang tradisyon gikan sa
matag usa kanato mismo (lisod ug sakit angkonon apan
tinuod) mikuyanap sa kabarangayan, kalungsoran ug
hangtod sa kinatas-an. Kitang tanan nabata, namatuto,
sa maong tradisyon. Unta mahigmata na kitang tanan!"
Si Golyat nagkanayon: "Sobra na kaayo ang
politika sa atoa. Kon tinuod naa'y sala (si Arroyo),
ipaagi sa legal nga paagi. Kasuha'g impeachment. Ang
gusto man gud (sa iyang mga kaatbang) kay mo-resign
dayun para dali ra nila ang pagkab-ot sa ilang
kaugalingong interes. Basta kita mosunod ta sa balaod
dili man ta unta magkagubot."
Tulokibon ang Arsikoy: "Ang dakong pangutana,
anaa ba sa mga kamot sa usa ka pamuno, mga senador,
kongresman, mayor ug uban pa ang tinuod nga gahum? O
ang pagbag-o ug kalamboan sa nasud?
Ang kamatuoran, mouyon 'ta man o dili,
pro-GMA man o batok kaniya, ang suliran dili sa mga
dagway niining mga tawhana, kun dili ang mas lawom pa
nga suliran. Susama sa usa ka cancer, nga mikutkot sa
sulod sa lawas, ang problema sa katilingbang Pilipino
mao mismo ang dunot nga sistema. Sistema nga gisawman
karon sa atong gubyerno, sa atong dili patas nga
ekonomiya, sa atong sistema sa edukasyon, sa mga
batakang kinaiya nato nga atrasado, sa mga punto sa
atong kultura,
susama sa panikas ug pagkamakika-ugalingon imbes ang
pagkamakinasudnon. Daghan ang dapat natong balikon,
kat-unon, tuki-on, sawayon, isalikway ug tul-iron,
alang kanatong tanang Pilipino kung gusto gayud
makab-ot ang pagbag-o ug matuod nga kalinaw.
Daghan usab ang miingon, nga ang mga tawo, gikapoy na
sa kagubot karon. Daghan ug dugay na kaayo ning
klaseha sa gubot. Mahimo lang unta daw nga malinawon
na kita ug padayon na lang sa paningkamot sa
pagpanginabuhi? Bisan adlaw-adlaw pa kitang' mag-ilis
og presidente, kon ang uyamot mosamot og kauyamot, kon
ang dinaug-daog
mosamot sa pagkadinaug-daog, kon ang ubos kaayo'g
sweldo, halos wala nay mapalit alang sa mga anak,
magpadayon ang kagubot. Ang tawo, dili kapuyon kun ang
pangandoy, angay ug maayo."

- Myke U. Obenieta

Mga Bitin sa Balilihan

2009-03-02T04:45:00.001-08:00

Mga kauban:

Isip tampo sa pagbaylo-ay og panahom kabahin sa mga
panghitabo sa nasud nato karon, tugoting akong idalit
kining akong lindog nga "Pungko-pungko" sa Sun.Star
Daily. Napatik karong adlawa, giulohan kini og "Mga
Bitin sa Balilihan":

Pinaagi sa pagluno, bisan ang bitin kahibalo kon
unsaon pagbag-o. Apan samtang gilikusan ang nasud
karon sa mga kaguliyang, kini na ba kaha ang atong
kahigayo-nan aron motuyhakaw ang nasudnong kausaban?

"Patuka na lang ako sa ahas," sigon pa sa komed-yante
nga si Elizabeth Ramsey niadtong usa ka karaang
pahinumdom sa sabon nga Superwheel.

Tukma pud kadtong iyang gisulti alang niadtong nagpuga
sa ilang pangisip: Unsaon pagwaswas sa lapokon natong
pamolitika nga lupig pa'y gidan-ok sa lungag diin
gapun-sisok ang mga kobra?

Kining panagtigi sa nagka-atbang' hut-ong niadtong
buot mangagamhanan ug mangala-gad kuno sa
katawhan--aron matagamtaman na gyud ang kalinaw ug
kalambo-an--wala'y kalainan sa kombati sa duha ka
bitin. Nagbalikosay, sila nagtinuhikay ug nagtinokubay
sa isig usa ka ikog hangtud sila nahurot. Ay, kahapsay
kaha sa kalibutan kon ingon niining paagiha mahapay
tanang politikong badlungon.

Apan pabiling matingkagol ang tinguhang kausaban sa
pamolitika sa Pilipinas kon padayon kining nagtamod
niining panultion: "There are no permanent enemies,
only permanent interests."

Samtang ang mga nanawagan sa pagkanaog ni Arroyo
nagtipun-og sa ilang alingugngog didto sa Makati, usa
ka talan-awon ang lisud tunlon: ang salikwaot nga
panagtapok sa mga hinanip ni Marcos ug Estrada kauban
ang mga iladong nagpasi-atab nga sila mga biktima sa
kapintas ug pangurakot sa panahon nilang Marcos ug
Estrada. Silang Satur Ocampo ug ang mga walhon
nakiglambigit nilang Imee Marcos, Jinggoy Estrada, ug
Ping Lacson. Tingali, maka-Inengles ka'g ahat sa
kahibulong: What's eating them?

Dili tuod managsama ang panit sa ilang pagtuo, apan
wala managlahi ang katol sa ilang kigol, nanggilok sa
tinguhang makalingkod sa trono sa Malacañang.

Kon sila molampus sa pagtikwang ni Arroyo, dayag na
lang nga mogawas ang tinuod nga bulok niadtong mga
bitin nga nagtakuban sa kalunhaw sa balilihan.

Nan, lupig pa nya'y lukot ang kagubot nunot sa ilang
pag-inilugay sa pangagamhanan.

Ug kon kana mahitabo, tingali mahitabo na gyud ang
kabag-ohan o kausaban diin ang buhilaman sa bag-ong
siglo mobalit-ad balik sa kahimtang sa usa ka lasang,
Ug dinhi, ang mosanay mao ra ang mga ihalas. Aber,
kinsa ma'y molahutay sulod sa gingharian nga
nagwisi-wisi sa kamangtas ug kalisang?

- Myke U. Obenieta

Ang Papel Sa Kabit Diha Sa Obra Sa Mga Makisisining

2009-02-28T21:04:00.001-08:00

Ni Omar Khalid

LABIHAN kong kahimuot sa usa ka kritiko nga si Albert Mordell sa iyang
basahong "The Erotic Motive of Literature". Sa makausa pa,
napamatud-an niya nga usa sa naghasol sa kahimatngon sa usa ka
makisisining sa katitikan mao kining erotikanhong pagbati nga
nahilakip na sa tuyok hunahuna.

Hinuon, sagad sa mga pagtuon sa maong basahon namatikdan kong gibase
ra usab sa mga teyoriya ni Sigmund Freud bahin sa sekswalidad sa
kabatan-on apan unang higayon lang nga malamposong gigamit diha sa
pagtuon sa mga sinulat. Si Freud partikular kaayo sa mga butang nga
natago sa luyo kaisipan sa tawo nga maoy nahimong patukoranan sa dagan
sa atong hunahuna karon.

Wa makalikay sila si Edgar Allan Poe, Honore de Balzar, Oscar Wilde,
John Keats, August Strinberg ug Charlotte Bronte sa halawom nga
imbestigasyon ni Mordell. Si Charlotte nagsulat og mga nobela bahin sa
relasyon sa usa ka babaye ngadto sa iyang maestro nga minyo. Ngano
kaha? Ang mga kritiko (ilabi na si May Sinclair) nag-ingon nga
imposible kanang mahitabo kay mugna lang sa kaisipan ang maong
sugilanon. Apan kaniadtong 1913, gipagawas sa London Times ang upat ka
kadudahang sulat-personal ni Charlotte sa iyang maestro— si M. Heger.
Nakalugsot ang dakong tinagoan pinaagi sa kaalam sa saykoanalisis. Ang
nobela ni Charlotte bunga diay sa wa-katugbangi niyang gugma sa iyang
maestro. Si Charllote mao si Lucy Snowe sa nobelang "Jane Eyre", way
duda. Labihang sintaha ni May Sinclair ug iyang gisaway ang London
Times. Tingali tungod kay naligsan ang iyang teyoriya.

Usa lang ko sa dugay nang nanukit kinsa kining mga karakter luyo sa
mga sugilanon ni Poe. Kinsa si Legia? Kinsa kining mga babaye sa iyang
mga balak? Kinsa kining mga babayeng walay ngalan sa iyang mga
sinulat? Nganong morag diyosa ug misteryoso ang tratasyon niya sa mga
babayeng karakter? Nganong kini ang gitagaan niyag dakong panahon sa
iyang mga sinulat? Nganong bahin man sa damgo ang paborito niyang
tema? Wala bay problemang sosyal ang iyang katilingban? Ug nganong
taliwa sa naghinobrang pagmahal sa lalaking karakter sa babayeng
hinigugma, mosangpot man gayod sa kamatayon?

Makapakugang ang panugkad ni Mordell nga, matod niya, kadaghanan sa
babayeng karakter ni Poe wala mahimong modelo si Virginia Clemm (asawa
ni Poe nga sayong mitaliwan) kondili ang mga hinigugma sa kabatan-on
sa bantogang magsusugilanon, pananglit kang Elizabeth Herring. Kon
nakabantay ta, sagad sa iyang mga karakter nga babaye mamatay gayod.
Pananglit sa "The Black Cat", "Morella", "The Assignation" ug
"Ligeia". Nakapaneguro si Mordell nga ang kamatayon sa mga babaye sa
sugilanon ni Poe maoy resulta sa iyang kahimangod nganong "namatay"
ang kalipay sa maong mga gugma. Wala kini tuyoa ni Poe. Apan kini na
ang nangulipon sa iyang kaisipan ug imahinasyon.

Nagtuo ko nga dakong porsento sa temang suwaton sa usa ka magsusulat
mao kadtong mga inayrang pagbati. Mosuwat siya nga mahatagan og
kahumpayan ang pagbati nga nagsamok sa iyang katulogon. Apan dili
kahumpayan ang iyang maangkon kondili manganak hinuon kinig laing
ekspresyon sa dagway sa balak kun sugilanon. Pinaagi sa simpatiya sa
mga karakter sa usa ka hitabo, masabtan mo unsa ang naghasol sa
tagsulat bisan pa sa iyang paglikay-likay niini.

Bisan niadtong wala pa nako mabagti ang basahon ni Mordell, may
teyoriya na akong si Poe usa ka tawong naghambin ug kaliboag usa ka
tinagoan. Nga kon ato lang masabtan sa maabtikong pagbasa ang iyang
"The Cask of Amontillado," daghan kinig gihambing padalipsang sa pagka
tawo sa bantogang awtor. Teksto por teksto ug base sa sugibuhi ni Poe,
dili kalikayan ang pag-alinupong sa mga pagduda nga duna siyay
gitagoang hinuptanan nga panahon ug kaalam sa saykoanalisis lang ang
nasayod. Ang sirkumstansiya sa pagkawala sa iyang ama-ama ug sa ilang
panagbikil labihan kalig-on nga tungod niini dili nako kalikayan ang
pagduda.

Ang kalibotan sa mga alagad sa arte mao ang paglipay sa iyang musa. Sa
magsusulat, anaa ang iyang mga karakter nga hinulma ingong modelo sa
mga tawo nga nahibagtan sa iyang pagsuroy-suroy. Gama sa hunahuna,
moingon ta. Apan ang hunahuna sama sa nabutang nga datos sa
dagitabyan— matang sa makina nga moandar lang depende sa atong
ipasulod nga kasayoran. Ug mas dako dinhi ang luna bahin sa "tinagoang
gugma". Mas daghag relasyong ginadili, mas komplikado ang iyang
masulat, mas tukib.

Ang mga ingon niini maoy makapasamot sa kainteresante sa mga buhat sa
artist. Kadako diay sa papel sa mga kabit ug nanglabayng relasyon diha
sa trabaho sa usa ka makisisining, nakaingon ko. Walay nagsugo nga
"hala, pangabit aron makaobra kag pinintal kun sugilanon kun balak kun
musika kun arketiktura nga matahom". Nahisgotan lang ni sa pagmatuod
nga may luna gihapon sa arte ang mga kerida ug iring-iring. Kay
tinago, buot hatagan sa artista og laing espasyo sa iyang ekspresyon.
Ug niini, mas pang mokapakapa ang iyang kadasig.

Dili man matuman ang ingon nga matang sa gugma apan napuslan ra
gihapon ang pakyas nga mga saad o kaha gugmang wa ikabungat.
Sa natad sa pamintal gani ning bag-o lang, pinalabi sa mga kolektor
ang mga obra nga namugna tungod sa inspirasyon sa usa ka kabit.
Makapahimuot ang bag-ong alingisig. Apan di mawala ang pangutana kon
angay bang palitog mahal ang pinintal nga gikan sa sayop nga gugma?
Human magakos, hagki, ug ikadulog sa pintor ang hinigugmang kerida,
angay ba kining makahupot og luna sa bungbong sa mga kolektor?

Apan bahala nag gikan kini sa gugmang mahadlokon sa kahayag—

Ang pinintal ni Amedeo Modigliani sa iyang kabit nga si Jeanne
Hebuterne nahalin didto sa Sotheby's sa London sa balor nga $30
milyones— ikaduha sa labing mahal nga pinintal sa bantogang
impresyonista (ang ubang kritiko mitawag niyag kyubista apan mas pabor
ko nga italay siya sa nahauna). Gipalit kini sa kolektor nga nanawag
lang sa telepono ug wa magpaila. Gipalit sab og $135 milyones ni
Ronald S. Lauder ang pinintal nga dagway ni Adele Bloch-Bauer nga gama
sa simbolistang Austriano nga si Gustav Klimt— usa ka talagsaong
rekord sa bisan unsang pinintal.

Kaniadtong Mayo, usa ka misteryosong kolektor ang mipalit sa
kyubistikong hulagway ni Dora Maar didto sa New York sa kantidad nga
$95 milyones. Si Dora Maar mao ang kabit ni Pablo Picasso. Apan dili
lang si Gining Maar ang iyang kabit. Aduna pa siyay Marie-Therese
Walter. Bisan sa malipayon niyang kaminyoon kang Olga Khokhlova,
nagbugno sa kambas sa iyang hunahuna ang laing duha ka babaye. Ug kon
magtan-aw ka ning mahal kaayong pinintal ni Picasso, makita mo ang
literal nga pagbalhin-balhin sa panagway sa duha ka babaye nga gihiusa
sa usa lang ka nawong.

Way makatuo nga mahimo ni Picasso ang pagliko og laing dalan sa gugma.
Ug sa sirkulo sa iyang mga patron, pipila lang ang mituo nga kabit
niya si Marie Therese. Apan upat ka tuig human sa kamatayon sa
bantogang pintor, naghikog si Marie Therese samtang si Dora dili na
mogawas sa iyang lawak. Ang miabot sa imong hunahuna mao sab ang nia
kanako karon.

Gihimong modelo ni Pierre Bonnard si Marthe de Meligny kaniadtong
1893. Labihang baha sa kahinam ang misanap sa diwa sa pintor dihang
gipintal niyang hubo ang maanyag nga Marthe nga gipalingkod sa ngilit
sa duwang-kaligoanan. Dinhi, migisod ang erotikanhong relasyon taliwa
sa pintor ug modelo. Base sa pinintal, nagtuo ko nga makadaghan lilia
ni Bonnard si Marthe tungod sa daghang mga mata nga makita nato sa
lawas sa dibuhong hulagway. Apan nabagtan ni Bonnard si Renee
Monchaty. Busa, sa iyang "Young Women in the Garden," dako ang papel
ni Renee samtang ang itom-ug-buhok nga Marthe diha lang intawon sa
ngilit nga morag natunaw lang sa likod sa tabilawan. Nagminyo si
Bonnard ug Marthe. Usa ka buwan ang milabay, naghikog si Renee.
Ang nakapamahal sa nahisgotang mga obra dili lang kay maayo kining
pagkapintal sa mga maestro sa modernong arte kondili apil na sab niini
ang mito nga nagpaluyo sa kasinatian sa pintor sa iyang mga kabit.
Kini tingali ang nakadugang sa iyang kalidad.

Kon usa ka sa nakahupot ning maong mga pinintal, dili kaha ka gitikon
sa imong lawak kon mag-inusara nga mag-atubang sa portrait sa babaye
nga nabuangan sa usa ka pintor sa iyang panahon? Kon pananglit
mag-atubang ka sa dibuhong hulagway ni Adele Bloch-Bauer (pinintal ni
Klimt) diin matod sa estorya, mas gustong magsul-ob og taas nga sinina
apan walay hamunghamong sa sulod, unsay imong hunahuna?

Kini tingali ang hinungdan nganong mahal kaayo ang ingon nga mga obra.
Kon nasayod ka sa kasinatian luyo sa obra, mas pang pangandoyon mo ang
paghupot niini.

Sa literaturang Bisaya ilabi na sa balak, di kita makalikay nga may
mga magsusulat nga nagtipig og magdadasig nga tinagoan. Ilang
ipahinungod sa misteryosong mga babaye ang ilang mga balak. May ipaagi
lang sa tinago nga simbolo. Naay mamatikdan nato nga naningkamot nga
di masayran ang ilang tinagoang gugma apan sa tanto natong sag-a sa
mga elemento nga ilang gisulat, masihag na hinuon ang tinuod nga
hinungdan nganong naingon ang dagan sa sinulat.

Kinsa gyod kaha si Pepita sa kinabuhi ni Marcel Navarra? Kinsa si
Martina sa kapakyasan ni Hugo diha sa kinabuhi ni Gremer Chan Reyes?
Asawa gyod kaha ni Vicente Ranudo ang iyang gibalakan sa
"Hinikalimtan?" Nganong ingon kaabubhoan ang balak?

Kon walay represyon sa gugma, dili unta kaayo daghan ang nasulat nga
mga maayong obra sa katitikan. Mao kining matanga sa represyon ang
nakamugna sa labing daghang sinulat nga katitikanhon sa kalibotan. Ang
emosyong katitikanhon ug neurosis sa magsusulat makita diha sa iyang
sinulat.

Matod ni Mordell: "The author cannot escape the past and he always
opens up more channels of his heart than he has suspected."

Ang mga sinulat nga mas gusto nato mao kadtong mga obra nga susama
usab sa atong kapakyasan o pangandoy. Mas gusto natong basahon ang
bahin sa kalisdanan nga atong nasinati ug andam tang magpaanod sa
pantasya nga gimugna sa mga awtor. Makabaton tag katam-is sa paghandom
sa kapait.

Mihugot ang akong pagtuo nga ang patayng kagahapon maoy naghari sa
atong karon. Ug ang mga alagad sa arte dili gawason niini. — #

Ang Sugbo Sa Mata Ni Insoy

2007-05-07T01:23:00.000-07:00

Gumalaysay ni Omar Khalid

[Napatik ni sa Bisaya magasin kaniadtong Abril 8, 2007.]

SA bisan sa unsang pinulongan, rock is rock, matod pa. Ang rock mao ang musika sa kabataan. Kini ang epektibong anestisya sa giyera sa kawad-on ug kawalay kasegurohan sa katilingban. Ang rock, sama sa ubang matang sa musika, laing paagi nga ikapadayag ang panghayhay sa kinabuhi. Ang atong katilingban sa kahigwaos, kaguliyang, kasamok. Ah, kapuya ba ana. Maypag lumsan nato sa ritmo sa gitarag tambol ang lubog nga kaisipan. Magpaanod ta sa kinanaas sa bisrock nga hilomong misunggat sa panahon. Tan-awon tag may makapyotan ba tang gapnod ning katuigan sa kasalikwaot. Manghuwam tag sensibilidad sa mga musikerong The Beatles, Eraserheads, The Beach Boys, kang Bob Marley.

Ang nakalami kay ning higayona ang bag-ong mga sumisimba sa kultong rock nagwisik sa Binisayang tatak sa tistis. Sa kinomedyang bisdak, gawasnon ka. Kini ang nakalami sa atong kulturang namat-an.

Ania na sila. Sila ang mga Bisayang rakista nga nanganaog sa hagdanan sa panahon aron magtinagakgak sa nataran sa mainstream music nga madulotong naghubit ning puntoha sa atong kasaysayan.

Daghan sila. Daghan silang nangita og bag-ong mga lapyahang kadunggoan. Ug ang mikalawat, ang mga mituo sa sinserong bisrock nag-ambahan kang Insoy. Naa sila karon, nagpitaw-pitaw ang mga mata nga nagsud-ong sa ilang diyos ibabaw sa tablado nga nagbatbat sa ilang mga kasinatian ug damgo. Way tulganay? Insoymania? Pangutan-on tang gamhanang mga manunuli sa Junquera.

Kanus-a lang ang kataposan mong pagsuroy sa Sugbo? Kanus-a lang kadtong kataposan mong pamagdoy sa Colon? Kadtong kataposan nimong paminaw sa binuhiang katawa sa kinurtinahang mga lawak sa Kamagayan? Ang kataposan nimong patid-patid og lata uban sa imong uyab sa Fuente? Kadtong nahikalimot ka nas kalahian sa polis ug kawatan?

Pangutan-on ta si Insoy. Naa siyay dalang makina sa panahon pagtambal sa atong kahidlaw ug kamingaw.

Adorasyon sa Sugbo ang nagpreokupar sa musika ni Insoy. Sa iyang tinagik nga awit, morag mahikap nimo ang mga dalan sa Sugbo kanus-a kaniadto kabahin sa atong kabatan-on. Sa iyang squatter naa lang gihapon ang nag-away nga iro ug iring, managbarkada sa ilang naandang pungko-pungko sa mga kanto— mga talan-awon nga pamilyar sa atong sensibilidad.

Sama sa mga sugilanon ni Januar Yap ug Tem Adlawan, ang Sugbo ni Insoy dili lugar sa hinilakay. Ang Sugbo balwarte sa mga estambay, mga bugalbugalon, guwatsinanggo, palainom, mga way pakabana sa kinabuhi. Ug ang iyang estambay naa magkuta sa mga eskina nga sigeng panitsit samtang sigeg kanta sa inamaw nga hugyaw, kaskas sa gitara, unya tagay-tagay, kinataw-anay. Apan konsuylo kaayo kay ang estambay sa iyang Sugbo dunay klas, maayong moinengles apan hanas sad mobinisaya (kay kaila mag pansayan imbes CR kun kasilyas), kasaligan, bohemyo, mahigugmaon, buotan, romantiko, magbabalak.

Wala na ang melodramatikong Sugbo. Ug kini ang tinuod. Tinuod ang giingon ni Insoy sa natibuok nga duha ka album "Sinesine" ug Suroysuroy". Ang mga hinagtok sa tinagod-tagod niyang kanta gilatay-latayan sa masakit-tam- is nga kasinatian sa usa ka karaang bugoy nga buot makigharong hagit sa bag-ong panahon. Mora kag nagtan-awg pinintal nga nagtalikdanay sa duha ka mahagwaong esena.

Bisan tuod kon ang madula-dulaon niyang melodiya sinunod pa (apan dili kinopya) sa nahiunang Old School of Rock apan naa siyay gipaila-ila nga kinaugalingong mga tuis nga tatak bisrock. Hinuon, lisod ang pagtalay sa iyang mga awit. Puyde kang moingon nga anaa siya sa eskuylahan sa pop rock, reggae (ilabi na sa iyang "Englisera", ug "Uranus"), blues rock. Bisan gani ang novelty aduna sila niini (sama sa iyang "Ngano Ba") apan gihimoan og linahi nga tratasyon sa chord pattern aron mabag-ohan ang atong pandungog. Kining mga butanga nagpamatuod lang sa kalangyab sa pako sa iyang musika.

Sa iyang natampong inobasyon sa musikang rock, partikular nakong namatikdan ang "Brader Eloy" diin ilang giguba ang naandang ekspektasyon sa rock ilabi na sa sinugdanan. Daw sayop nga pahid sa kambas. Apan nakahatag hinuog dugang paukyab. Matikdi ang ritmo sa gitara dinhi nga nagsigeg hagwa-hagwa sa nota sa liriko.

Sa bantogang "Suroysuroy" gibuksan ug giserad-an nila ang esena sa aktuwal nga talan-awon sa Colon diin inobasyon na usab nila nga lagmit kinaunahan sa kasaysayan sa bisrock. Hinuon, sa "Senior Citizen" sa Agressive Audio aduna say ingon nga epekto. Apan reggae kining naulahi.

Sa iyang "Alas Kuwatro", gipaila niya ang tema sa kanta pinaagi sa tinagaktak sa taknaan ug sa hanap kaayong hagabhab sa dughang gikulbaan. Dinhi, gihiusa niya ang musika og pagbati. Gawas pa, imbes gamitan sa gitik sa lead guitar (nga sagad natong mamatikdan sa tradisyonal nga rock) human sa kuro, usa lang ka maanindot nga chord pattern ang gisal-ot sa tunga-tunga. Dili sab ordinaryo ang gigamit niyang kambiyo tono dinhi segun sa tradisyonal nga transisyon sa musika. Hunahuna lang nga ang naandang kambiyo tono sa C mao man unta ang C#. Daw mobuto akong ulo sa pagdagayday sa tapoy nga C hangtod nga mihinay-hinay kinig kawhat ngadto sa D pag-abot sa kataposang berso. D? Oo, kahibulongan. Apan subaya ang inanay niyang pagpairog sa nota nga halos dili nimo mamatikdan sa dal-os sa musika. Samtang ang paggamit og diminished chord (Adim) sa kataposang linya mikomplemento usab sa kataposang nota. Sa pagsubay nako niini, nakaingon ko nga may kabatid ang naghimo niining maong melodiya. Kaniadto, ang APO Hiking Society ang misuway og himo sa ingon nga chord pattern (ilabi na sa mga kantang "Ewan" ug "Kaibigan").

May susama usab nga transisyon ang iyang "Inday". Gikalit niyag pasulod ang CM7 ug FM7 sa chord pattern sa Key of D. Ang usa ka bag-ohanon nga kompositor dili gayod mosangko niini tungod kay nagkinahanglan kinig halawom nga paniid sa dagayday sa musika. Ug sagad, mopili na lamang sa yano, tradisyonal nga hulmaan. Apan kon molampos usab, kini ang makahatag og katahom. Matikdi nga sa pattern sa D, ang mga tapoy nga Em, A, G, F#m (Gbm), Bm ang sagad nga gamiton. Kon naa man ganiy baryasyon, ang mga silingan ra usab nga tapoy ang mahikap.

Laing makataga sa atensiyon mao ang pangataposan sa "Eskina". Sa musikanhong estruktura, kini ang hawod kay ang musika gihimoag paralelismo sa tema. Mamatikdan nato kini pinaagi sa temperamento sa pamulong sa liriko— mga pulong nga maoy gipalabi sa indie culture nga usar sa atong panahon. Niining kantaha ang pagbalik-balik sa makadaghan sa kataposang linya wala gayoy kalahian sa gibatyag sa usa ka hubog (nga maoy tema). Mabatyagan nimo nga ang liriko ingon sa maoy nangita sa iyang kaugalingong melodiya.

Ang "Eskina" bahin sa hubog-hubog sa managbarkada. Dihang nahubog sila, mabatyagan nimo kini sa nag-anam kaluray nga ritmo sa gitara ug ang nag-atras-abante nga mga nota, sama sa hubog nga nagduka hangtod nga nakatulog nga wa na masayod sa nanghitabo sa kalibotan.

Samtang sa "Habuhabo", ilang gipirata ang pipila ka nota sa "The Cascades" pagkuha og alusyon (nakahinumdom ka sa "Rhythm of the Falling Rain"?) ug sa usa ka karaang kanta "Somewhere Over The Rainbow" kay buot nilang pamatud-an nga bisan unsa mahimo nimo ang pagmugna og musika. Bisan ang tingog sa "nag-away nga iro ug iring", bisan ang "pakpak sa usa ka kamot" usa usab ka musika. Bisan ang hilak, ang katawa, musika usab alang kang Insoy. Ang mahinungdanon, matod niya sa kanta, nga "ablihi lang ang dughan mog gamay".

Sa "Kamagayan", morag mao pa lay pag-angay sa baho sa entrada sa usa ka jamming session. Morag unplugged (mas masabtan nimo kini kon mahilig kang motan-aw kaniadto sa MTV). Daw way pangandam. Apan wa gyod kaha?

Ang pag-loop niya sa pipila ka pulong sa "Langit" ug ang pag-chipmunks sa pipila ka mga linya sa "Komosta" ug "Brader Eloy" nagpakita sa iyang pagsagop sa teknolohiya ingon nga kaabag sa paghimo og melodiya.

Sigeng supak-supak si Insoy sa establisadong batakan sa musika. Apan mahibulong ka nga bisan niini, nakadiskobre siyag mga teritoryo nga wa pa mataak sa ubang mga musikero.

Mait-on si Insoy. Samtang ang kinaraang kanta sa gugma nagpusa og sili sa atong mata (aron lang ta makahilak), ang kang Insoy modatom sa dughan nga morag katol-katol nga may sagol sakit-sakit. Morag mauwaw kang mohilak kay estambay god, isog, astig, lig-on og pagbati.

Apan di lang ang iyang melodiya ang talagsaon. Usa usab siya ka wa-mahimugsong magbabalak sa hininlit ug inampingan niyang mga linya.

Iyang gisumada ang tinud-anayng gugma sa usa ka estambay niining mga linyaha (gikan sa "Inday): "Inday, please don’t say to me a goodbye.../ Unless you won’t see me cry a river/ tanan nga gusto mo, Inday, ihatag ko/ Maputos man ko sa utang okey lang/ Sulngon ko ang panggubatan pakamatyan ang Buwan / Kabukiran latason adlawng tanan..."

O kaha niining linyaha (gikan sa "Kon Ako Ka Pa Lang"): Alagaran ka sa adlaw nga tanan bisan pa man magluhod sa imong tiilan / Kay ikaw ang gisinggit ning dughan / Ning dughan ko nga samaran / Ikaw ang gisinggit ning dughan adlawng tanan.

O kon gusto kag lawom-lawom, may elemento sa suryalismo, kining linyaha ang angay nimong bawnon (gikan sa "Langit"): Sa imong paglakaw, sa imong paglatagaw/ Likayi ang dalan nga gilaktan sa uban / Tawgang kalangitan pasalamat sa uwan / Hangyoang mga santos nga di na matapos ang unos...

O alang niadtong nahigugma nga way mahimo pag-alkontra bisan pag lami na kaayong isinggit og "buno buntagay!" (gikan sa "Alas Kuwatro): "Nagyawyaw ka nga natulog / Nagngisi nga nahinanok / Gipaminaw tika puno sa gugma / Alas kuwatro na sa kaadlawon nagamata ako / Hapuhapon kong kaanyag mo, ikalipay ko/ Magyawyaw ka man og laing ngalan / Bisag sakit sa dughan, paminawon tika / Paminawon tika..."

Ang lagoy nga Sugboanon maayong mohubad-hubad sa kahulogan sa kinabuhi. May sensibilidad nga makinaadmanon bisan di niya masabtan ang daghang misteryo nga naglibot sa nagsalhog-salhog nga pangartiyo.

Ug niini, gipatulay ni Insoy ang pagbati sa usa ka estambay niining mga linyaha (gikan sa "Kamagayan") : "Daplin sa dalan kilid sa may Kamagayan may mga estorya pa kahang pagaambitan / May kasingkasing pa kaha nga mabalaka kon mobunok na ang uwan / Way payag nga mapasilongon / May adlaw pa kaha nga mosubang / Dinhi kilid sa Kamagayan... "

O kaha niini (gikan sa "Eskina"): "Pre, hurot na ba ang alawans mo, wa nay matilok nga sensilyo / Nahurot na sa bisyo, sa inom... / Na, ayaw kalimti ang gitara / Ug uban sa nagauwang mga mga irong buang / Magsinggit-singgit ta sa kadalanan / Kita ta sa eskina kay bangkahan tika / Nia pa koy gamayng kuwarta / Lambanog ang tirada / Inamawng estorya / Way magbuot kon mag-unsa ta / Ubos sa hayag nga Buwan di ta mahadlok mouwan / Bahalag bisan asa makatulog kay kita hubog…"

Gibatyag ko ang kakapos paghubit sa kinatibuk-ang merito sa musika ni Insoy. May kakulang kong gibatyag. Nakita ko nga ang hustong pagtimbang anaa sa pagpaminaw sa musika, sa pagsinati sa musika, sa pagbutang sa kaugalingon sa dimensiyon sa musika, ug wala sa bisan unsang hukngay bahin niini. Usa ka pinutos nga regalo ang musika nga maablihan lang alang niadtong mahigugmaon niini. Ang hukngay usa lang ka artipisyal nga pagkilates sa kinatibuk-ang bili sa buhat sa arte. Kon unsay serbisyo nga gikahatag sa usa ka buhat sa arte ngadto sa usa nga nagtan-aw ug nagpaminaw, walay labot niini ang nakita sa kritiko. Nindotan ang usa ka tawo sa usa ka piyesa bisan pag walay abag sa usa ka maghuhukngay. Apan mas molami pa kini kaniya kon may usang mangahas pagtuki sa iya nang nasinati.

Gipakupos ni Insoy ang Sugbo ug gibutang sa iyang kamot ug gitunol sa iyang mga parokyano. Atong makita, matataw, mahikap. Tinuod nga ang Sugbo usa ka dakong arena sa lainlaing matang sa karakter nga nabuhi ug nakigbisog. Ug wa ko magdahom nga malarawan ang Sugbo sa ekspresyon sa musika sa ingon katataw. — #

Ang Kinabuhi Usa Usab Ka Komiks

2007-03-24T01:56:00.000-07:00

Ni OMAR KHALID

YANONG banika ang akong nadak-an. Una kong nahimamat gikan sa sugid-sugid sa katigulangan ang sinunod nga mga pamatasan ug pagtuo bahin sa mga linalang sa laing dimensiyon. Tingali, aron lang paglingaw sa imahinasyon namong kabataan. May mga kasaysayan bahin sa maisog nga mga prinsipe nga nakigsakbang sa panganod nga nahimong dragon. Luyo sa bungtod, naa ang gamhanang hari apan ilawom lang sa silot ug sulugoon na lamang tungod sa usa ka sala. Ug kinsay bata nga di maghinam sa oras sa tingsugilanon kon ingon kaadunahan ang dughan sa mga tigulang sa inyong dapit?

Napuno sa larawan ang akong imahinasyon. Ang sulod sa handurawan lain bayang matang sa reyalidad, laing edukasyon. Wa pa tay nailhang letra apan diha na ang kaasoyan nga buhi sa tanang panahon nga gipasa-pasa sa daghang kaliwatan.

Ang mahinumdoman nako nga malingaw kong magtan-aw sa mga tinawo-tawong dibuho sa magasin. Di pa ko maantigong mobasa ug mosulat. Busa akoy mohimo sa kaugalingong sugilanon. Ug ang mga karakter may mga kaagi na sa akong pagbatbat nga ikahimuot kaayo sa mga silingan. Sa ting-ulan, pabarogon ko sa balisbisan ang akong Thor, Captain Barbell, Darna… silang tanan sa binatang ugmad nga gama sa inumol nga yuta.

Sa pagpanugway sa kabaw, pangitaon ko sa langit ang mga karakter nga akong gibuhi sa lagoy nga kaisipan. Si Jumbo, ang irong mitungha sa balay usa ka tingkulyada, maoy una nakong tigpaminaw. Apan namatay si Jumbo usa ka Abril, init ang Adlaw. Nawad-an kog lunod-patay nga tigpaminaw.

Sa pag-eskuyla na sa hayskol, nahimamat ko na ang mga nobelang komiks nilang Nemesio Caravana, Pablo Gomez, Carlo J. Caparas, ug uban pang institusyon sa pag-ugmad og nobelang komiks. Kadto ang nagsugnib sa pangandoy sa usa ka batan-ong usa ka higayon niana nangandoy nga makalupad sa dapit nga wa mataak sa mga mortal.

Komiks ang kinabuhi. Komiks ang tanan sa lainlaing kuwadro ug pangataposan. Ug magmahay ka pa ba sa kinabuhi kon naa sa imong kamot karon ang kahigayonan sa pagmugna og kaugalingong sugilanon nga ikapahat sa uban?

Di na mahinungdanon nga nakasab-an ta sa tulunghaan tungod sa kaungo sa komiks. Di na mahinungdanon kon kapila ibaylo ang pamileteng sentimos sa gipaabangan nga komiks sa bulkanaysingan ni Badong. Ang di lang nako masabtan, nganong gidili sa eskuylahan ang komiks. Alang sa mga magtutudlo sa akong panahon, ang komiks makapabulok kuno sa estudyante. Di kaha kadto usa ka binuang? Mahadlok kaha ang unggoy nga makakita sa iyang pagka unggoy? Nga kon tan-awon sa laing perspektibo sa kinabuhi, ang kinabuhi mismo komiks man?

Ug may leksiyon ang komiks, usahay mas bulawanon pa kaysa mga libro sa atong panulun-an sa eskuylahan kun teksbok (nga karon nahimong isyu sa pagka daghag sayop). Ug wa ko masayop. Sa komiks ko hisayri ang dibersidad sa kulturang Pilipinhon nga sekretong gipatangag sa mga nobelista. Sa komiks ni Carlo J. Caparas, una kong nabatian ang singgit sa mga dinaog-daog ug ang daghang pagpakaaron-ingnon sa tawo. Nga usa ka kalipay ang paglaban sa matuod. Ug kini ang dili matupngan sa mga libro sa eskuylahan nga usahay bugnaw ug kulang sa kaikag ug makaduka. Busa, sa komiks ko unang nakakat-on sa paghunahuna. Matod ni Voltaire, malisod mapugngan ang usa ka tawong magsugod na sa paghunahuna. Ug unsa na kaha kon ang tibuok nasod na ang makakat-on sa paghunahuna? May mailad pa kaha panahon sa tam-isay sa eleksiyon?

Bisan mas dako ang panahon ko sa pagsulat og prosa ug balak, may panahon nga mobalik ko sa unang gugma— ang komiks. Mabata ko sa komiks. Ang pagbalik sa pagka bata sekreto sa kalipay; ang kombensiyonal nga pagka hamtong tawong hadlokan sa umaabot.

Busa dihang giimbitar ko sa dibuhistang si Joe Mari Moncal nga dunay pagahimoong eksibit ang ilang bando— ang Filipino Institute of Arts and Sciences— uban sa pag-abag sa Nasodnong Komisyon sa Kultura ug Arte (NCAA) ug sa Komisyon sa Wikang Filipino, wala na ko magduhaduha sa pagsanong sa imbitasyon. Matod niya, ang kalihokan maoy sera-telon sa gisaulog nga Bulan sa Arte, ang bulan sa Pebrero.

Alas otso sa buntag, Pebrero 27, 2007. Gibuksan ang eksibit sa haluag nga Leandro Locsin Auditorium sulod sa dakbalay sa NCAA sa Intramuros, Manila nga maabot lag labayg bato gikan sa buhatan sa Bisaya. Giapilan kini sa dul-an sa katloan ka dibuhista, sagad mga dibuhista usab sa magasing Bisaya ug igsoong mga magasin sama nilang Nar Cantillo, Jun Lofamia, Abe Ocampo, Joe Mari Moncal, Freddie Fernandez, Rudy Villanueva, F.C. Javinal, Mar Santana, Alfredo Alcala, Mars Ravelo, ug mismo kang Carlo J. Caparas ug uban pa. Ug mahimo bang molampos ang susamang eksibit kon dili masid-ing ang mga obra ni Francisco V. Coching nga giilang Dekano sa Pilipinhong mga Dibuhista?

Samtang milibot ko sa gipangbitay nga mga dibuho, namalik sa akong kaisipan ang tam-is nga mga kaaginhon sa akong pagka bata. Sa karaang hulad sa Pinoy Klasiks, nakita ko ang estorya nga akong gisundog-sundog, gipahulma sa papel kaniadto sa ikaduhang ang-ang sa elementarya.

Ang maong adlaw, ilang pasundayag, ilang panahon. Apan akoa usab nga panahon sa pagrepaso sa nangagi. Bisan sa naagiang kapait sa kinabuhi, nakapahiyom ko: kanindot diay sa akong pagka bata kaniadto! Kaniadto. Tungod kay lahi na ang hagit sa bag-ong panahon.

Mihapdos ang akong dughan dihang nagpaminaw sa kinomostahay sa naghinigulang nga mga dibuhista. Ang uban kanila pila na ka dekada nga wa magkita, sukad nga di na kasaligan sa panginabuhi ang pagdibuho og komiks. Nag-inihapay sila sa ilang mga apo, sa daghang uban sa buhok, sa daghang katuigan nga nanglabay kanus-a ang komiks usa pa ka dakong industriya. Nasayod ko nga moabot ang panahon nga moyukbo sab sila sa naandang ritwal sa kinabuhi. Ug kinsay mosunod? Kinsay may kaisog?

Apan dihang nakita ko ang kabataang dibuhista nga nagpakitag interes sa pagdawat sa bag-ong hagit, daw naumpawan ko. Tinuod, dili sila kabahin ning maong eksibit apan ang gipakita nilang kasibot samtang nagtan-aw sa siningtan sa mga karaan, usa ka dakong timailhan sa subling pagsubang sa arte nga gipatay sa bag-ong panahon. Ang mga magtutudlo uban sa ilang mga tinun-an nga mituyo pagtambong dili mao ang matang sa mga magtutudlo kaniadto nga miisip sa komiks nga kaaway sa edukasyon, hinunoa, nagtamod sa komiks ingon nga epektibong paagi sa pag-edukar sa kabataan.

Sa iyang pakigpulong, miingon si G. Deo Alvarez, publikador sa Atlas Publication nga ang hinungdan nganong mitibugsok ang industriya sa komiks mao ang kanunayng pagtaas sa presyo sa papel. Sa dekada 70 ug 80 kanus-a maoy maisip nga edad sa komiks, mokabat og 120 mil ka kopya ang ilang ipatik sa matag isip. Dihang miumido og samot ang kaguliyang sa Mindanao, mius-os og katloan ka porsento ang ilang mga magbabasa. Laing katloan ka porsento ang naabis pagbuto sa Bulkan Pinatubo. Dihang miabot ang krisis sa kanasoran sa Asya, bugas ang unang panginahanglan sa mga tawo. Ang kalan-on sa kalag naitsa puyra. Segun usab sa surbe nga iyang gibatbat, wala na kaabot og kawhaan ka porsento sa mga Pilipinhon karon ang mobasa kada adlaw.

Panahon karon nga atong sukmatan ang institusyon sa edukasyon kay ila man kining natad. Ug di ikalisang ang pagbutyag nga daghang magtutudlo nga di maantigong motudlo ug sa laktod nga pagkasulti, wa gyoy ikatudlo. Unsay mapaabot sa kakugi sa kabataan ug mga ginikanan? Apan naa kanunay ang tinguha sa pag-usab sa ilang mga pananaw, di ikasalikway.

Apan gidawat ni NCAA Executive Director Cecille Guidote Alvarez ang hagit. Matod niya, samtang anaa pa siya sa iyang buhatan, sa tanang paagi suportahan niya ang industriya nga kausa niana, naghulma sab sa iyang pagka tawo.

Sa pakigpulong usab ni Punong Komisyoner Ricardo Ma. Duran Nolasco sa Komisyon sa Wikang Filipino, andam mopaluyo ang iyang buhatan nga ikalibot sa dagkong mga dakbayan sa nasod ang eksibit aron subling mapaila-ila sa katawhan ang arte nga nalubong na sa kalimot sa bag-ong henerasyon. Gawas niini, misugyot siyag sumpay-sumpay sa mga pasinati alang niadtong buot mopahamis sa ilang kahibalo sa pagsulat og eskrip sa komiks ug sa pagdibuho niini. Nahisgotan niya ang Cebu, Davao, Cagayan de Oro isip nag-unang mga dakbayan alang sa maong proyekto.

Makapatambok usab sa kasingkasing ang gisaad ni Carlo J. Caparas. Dakong salapi ang iyang gigahin alang sa tigi sa pagsulat/pagdibuho og komiks nga matod niya, iyang "tulison" sa bolsa sa bisdak niyang kapikas nga si Donna Villa. Kon kahinumdoman, sa wa pa mabihag si Carlo sa pamelikula, ang komiks maoy gihimo niyang taytayan sa masulawng suga sa kamera. Ug karon, nia, mibalik siya sa iyang gigikanan.

Nunot niini, gipasidunggan sa Malakanyang ang mga tawong nakaamot sa ilang tagsa-tagsa ka paagi sa natad sa komiks. Gisab-ong ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo ang Presidential Medal of Merit kang Manila Bulletin Chairman Dr. Emilio T. Yap tungod sa padayong pagpatik sa upat ka magasing rehiyonal nga regular nga nagpagawas og tinawo-tawong sugilanon ug nobela; kang Carlo J. Caparas sa kapin sa walo ka libong nobela ug nga gani, duha ka gatos na niini ang may adaptasyon sa pelikula kun telebisyon ba kaha hinuon; kang Ruby Ravelo dela Cruz, sa ngalan ni Mars Ravelo; Pilar Velasquez, sa ngalan ni Antonio Velasquez; Filomena Coching, sa ngalan ni Francisco Coching.

Kining tanan: ang init nga pagtagad sa kagamhanan, mga dibuhista, magsusulat, magbabasa, akademiya, mamaligyaayg komiks ingon man mga publikador, magkahiusa lang, napanglantawan nako ang ikaduhang pagsubang sa misawop nga Adlaw sa komiks. Ug subli na unyang mahatagag gininhawa ang mga karakter nga nabuhi lamang sa mga pahina. Malingaw na unya ang kabataang sama sab nako kaniadto nga kausa niana nangandoyng makalupad sa kalibotan nga wa mataak sa mga mortal. Ug andam na tang tanan pagpakigsakbang sa bugnawng kalingawan sa telebisyon, webcast ug uban pang digital media nga kaaway sa kultura sa komiks.

Kay ang kinabuhi usa gayod ka dakong komiks. May esena sa halayo, may duol nga morag mahikap. May mga kuwadrong dagko, may gagmay. May puno sa kulbahinam, may dayag. May dayalogong isinggit, may ihunghong nga pagbati. Apan labaw sa tanan, ang kinabuhi sama sab sa nobelang komiks nga may atnganan kang laing anib sa pakigbisog.—#